Alisher Navoiy ijodida ishq eng muhim mavzulardan biridir. U ayniqsa shoirning odamzod va jamiyat to‘g‘risidagi qarashlari badiiy tarzda mujassam etilgan “Xamsa” asarining bosh maqsadini tashkil etadi:
Bizni bu maqolada mazkur mavzu bilan bog‘liq shunday savol qiziqtiradi: Navoiy hayotida sevgi, muhabbat qanday o‘rin tutgan? Shoir asarlarida, bizning nazarimizda, dunyoviy muhabbat bilan ilohiy (tasavvufiy) ishq o‘zaro singishib, bir butunlik (ya’ni, sintez) hosil qilgan. Misol uchun, Navoiyning mashhur “Pariyzodeki, mushkin zulfi jonim mustamand etmish” misrasi bilan boshlanadigan g‘azalini olaylik. U, ustoz adabiyotshunos A.Rustamov talqiniga ko‘ra, tasavvufiy ishq mavzusidadir (q. A.Rustamov. Adiblar odobidan adablar, “Ma’naviyat”, 2003). G‘azalning quyidagi baytiga shu nuqtai nazardan e’tibor beraylik:
Chekarga ishq otashgohiga devona ko‘nglumni,Qazo har bir sharar torinibir o‘tluq kamand etmish.(Navoiy g‘azallarida she’r unsurlari, chunonchi, vazn va qofiya mukammaldir. Ana shu xususiyatni tuyish, misollarni vaznga solib o‘qishni qulaylashtirish uchun maxsus belgilar qo‘llangan: o‘ta cho‘ziq hijo bir cho‘ziq va qisqa hijo hisobida kelgan hollar nuqta bilan, bir hijoning oxiridagi undosh keyingi hijoga ko‘chishi ostki chiziqcha bilan ko‘rsatiladi, ruknlar esa tik chiziqcha bilan ajratiladi.) Bu baytda ishq kalimasi Yaratgan visoliga intilish, uni qo‘msashni anglatadi. G‘azal Navoiyning keksalik davrida bitilgani ham shu xususda dalolat beradi. Shu bilan birga, uning so‘nggi baytiga diqqat qilsak, bu o‘rinda “pariyzod yor” inson zotiga mansubligini ko‘ramiz:
Navoiy, kech visol ummididinkim,Haqseni behadZalilu zoru yoringniazizuarjumand etmish.Bir qarashda g‘azalda ishq talqini ziddiyatliday tuyuladi. (Shoir devonlarida bu kabi murakkab she’rlar nihoyatda ko‘pligini alohida ta’kidlash lozim.) Aslida esa, aksincha, har ikki talqin o‘rtasida chuqur muvofiqlik mavjud: Navoiy kuylagan e’tiqodda ilohiy ishqqa olib boruvchi yo‘l dunyoviy muhabbatdan boshlanib, ularning biri ikinchisining uzviy unsuridir va shu sababli dunyoviy muhabbatsiz oliy ishq bo‘lishi mumkin emas.
Ilohiy muhabbat yo‘lida nihoyatda yuksak mavqega ko‘tarilgan shoirning o‘zi bu yo‘lning ibtidosi bo‘lmish dunyoviy muhabbat bosqichini ham, hech shubhasiz, bosib o‘tgan. (Aslida ham insoniy muhabbat tuyg‘usini boshdan kechirmagan odam o‘rtamiyona shoir darajasiga yetolmasligi hayot tajribasidan yaxshi ma’lum.)
Yozma manbalarda Navoiyning muhabbat taqdiri to‘g‘risida amalda ma’lumot uchramaydi. Shoirning hayotdan toq o‘tishi (uning o‘z so‘zi bilan aytganda bekasligi) esa jumboq ustiga jumboq tug‘dirib, navoiyshunoslarni ham, muxlislarni ham o‘ylantirib, hozirgacha bu masalada turli taxmin, versiya va hatto mish-mishlarga sabab bo‘lib keladi.
Bu borada Navoiyning ijodini o‘rganishga asoslangan dalillar, ehtimol, to‘g‘riroq xulosaga olib kelsa kerak. Zotan, buyuk shoir hayotining tafsilotlarini, qalbidagi siru asrorni hech kim uning o‘zichalik yaxshi bilmagan.
Navoiyning “Xamsa”si, muhabbat mavzusidan bahs qilingan boshqa asarlari shoir umrining oxirgi choragida yozilgani, ungacha esa shoir ijodida g‘azal asosiy janrni tashkil etgani inobatga olinsa, mazkur muammo yuzasidan “Xazoyin ul-ma’noiy”ga murojaat qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Xullas, Navoiyning muhabbat taqdiri uning g‘azaliyotida to‘laroq aks etgan.
Alisherning o‘smirlik yillarini ko‘z oldimizga keltiraylik: tug‘ma nazmiy iste’dod sohibining qalbini ilk muhabbat ishg‘ol qilmasligi va bu tuyg‘u bilan bog‘liq kechinmalar g‘azallarda aks etmasligi mumkin edimi? Yo‘q, albatta. Aksincha, Navoiyning bu mavzudagi g‘azallariga hamda mantiqiy xulosalarga tayanib, Navoiyning ilk muhabbati favqulodda kuchli va ehtirosli bo‘lgan, deya olamiz. Misol uchun, beg‘ubor yoshlik zavqi ufurib turgan, mazmunan ko‘tarinki ruhdagi quyidagi g‘azalda bunga aniq ishora mavjud:
Ul parivashkim,bo‘lubmen zoru sargardon anga,Ishqidin olam mangahayronu men hayron anga... Nomayi shavqum ne nav’ul oyg‘a yetgay,chunki men1El otin o‘qur hasaddinyozmadim unvon anga...2 Istamish bulbul vafo guldin,magarkim joladin3Bag‘ri qotmish g‘unchaning —baskim erur xandon anga. Qilmag‘on jonin fidojonong‘a yetmas,der emish,Ey Navoiy,ushbu so‘z birlafido yuz jon anga.(1Noma — maktub; 2unvon — bu o‘rinda: adres; 3jola — yomg‘ir, sel.)
Navoiyning bolalik yillari ota-ona bag‘rida baxtiyor kechgani, ammo hali uylanish yoshiga yetmasdan turib taqdiri azal uni bir-biridan og‘irroq sinovlarga duchor etgani tarixiy manbalardan ma’lum. Ana shu alg‘ov-dalg‘ovlar oqibatida shoir muayyan sabablar bilan ayriliqqa yo‘liqqan. Bu ko‘rgulik yosh shoir o‘z homiysidan ham uzoqlashgan bir paytga to‘g‘ri kelgani ushbu g‘azalda aks etgan bo‘lsa kerak:
Charx ayirdi,tez etibnolamni ham, ohimni ham,Mehribon shohimni ham,nomehribon mohimni ham. Har kishi dilxohudiljo‘yum edi, soldi yiroq1Shohi diljo‘yumni, dog‘imohi dilxohimni ham... Ay t mon shohimniyo mohimni yetkur boshima,Ham mahi g‘ofilvashimni,shohi ogohimni ham. Jonda shohim yodi,ko‘nglum ichra mohim furqati, Deng anga qulluq,bu birga shay’alillohimni2 ham. Ey falak, shohu mahimsham’in ruhidin g‘am tuniYorutub uy, yo‘lg‘a kelturbaxti gumrohimni ham. Ey Navoiy, shohim ayvonin,mahim husnin ko‘rub,Jon tarabgohimni3 topsa,ko‘z nazargohimni ham.(1Bu misradan g‘azal musofirlikda yozilgani ko‘rinadi. Diljo‘(y) — ko‘ngil so‘rovchi, dilxoh — ko‘ngil istagan; 2Shay’a(n)lilloh — bu o‘rinda: o‘tinch, yolborish. 3Tarab — shodlik.)
Navoiyning tarjimai holidan ma’lumki, ayni balog‘at yoshida (1456 — 1464 yillar oralig‘ida) ko‘proq Mashhadda yashashiga to‘g‘ri kelgan. Shoirning mahbubasi esa Hirotda qolgan bo‘lishi tabiiy. Shundan kelib chiqib, shoir sevgan qiz turmushga uzatib yuborilgan bo‘lsa kerak, deyish mumkin. Bu qay darajadadir ushbu g‘azalda aks etgan (“Ilk devon”da yo‘q, “Badoye’ ul-bidoya”ga kirgan):
Eyki avval qomatingvasfini shamshod ayladim,Sarvi jannat bo‘lki,emdi seni ozod ayladim.Navoiy kimga qarata “seni ozod ayladim” deganini anglash qiyin emas. Taqdirning bu fojiasiga shoirning munosabati, ayniqsa, hayratlanarli:
O‘zgalarni davlativaslingda xush tut, chunki menXasta ko‘nglumni g‘amihijron bila shod ayladim. Xo h sen yor o‘l manga,xoh o‘zgalarning yori bo‘l,Chun men o‘z ta’bimnibekaslikka mu’tod ayladim.1(1Bekas — yolg‘iz, toq; mu’tod — o‘zni tayyorlash, shaylanish, odat.)
So‘nggi misra Navoiyning toq o‘tish sababini ancha ravshan ochib bermoqda. Navbatdagi baytda uning keyingi ruhiy holati aks etgan:
Mujda ber, ey shayxkim,tortib nadomat ohini,Bulhavasliq juzviavroqini barbod ayladim.1(1Bulhavaslik — havasmand, oshiqlik; juzvi avroq — varaq parchalari, bu o‘rinda: varaqday yirtib tashlangan.)
“Xazoyin ul-ma’oniy”da shayx ko‘proq riyokor va mutaassib sifatida tasvirlanadi. Keyingi baytda esa “shayx” ijobiy ma’noda tilga olinmoqda — bu o‘rinda shoir pir, murshid, maslahatchiga murojaat qilayotganiga shubha yo‘q. Taqdirga tan berib, mahbubasini “ozod etgan” va unga saodat tilab duo qilgan Navoiy najot niyozini tariqat tomon burgan bo‘lsa ajab emas:
Necha men mahrum o‘lub,bo‘lg‘ay anga mahram raqib,Shukrkim, g‘ayrat tariyqinoqibat yod ayladim.1(1G‘ayrat tariyqi — sa’y-harakat yo‘lini tanlash.)
Ruhiyatdagi bunday burilish oson kechmagan, albatta. Bu g‘azalning yakuniy baytlarida yorqin ifodalangan:
Ul vafosiz ishqinitark etmaguncha tinmadim,Ne yamon soatda bu shumishni bunyod ayladim.Ko‘rinib turibdiki, shoir qalbida o‘zi bilan kurash shiddatli kechgan, iztiroblar, ikkilanishlar uni qiynagan:
Ey Navoiy,hech bilmonkim,unog‘aymu ko‘ngul — Unga muncha ajnabiyso‘zlarni irshod ayladim.1(1Ajnabiy — bu o‘rinda: singmaydigan; irshod aylamak — bu yerda: demoq, buyurmoq ma’nosida.)
Naqadar samimiy e’tirof: “Ko‘nglim bu aytgan so‘zlarimga — bekaslikka shaylanish, odatlanish qaroriga ko‘nadimi yo yo‘qmi — bilmayman”.
Unutmaylikki, bu g‘azal bitilgan paytda Navoiy hali navqiron, qalbi orzu-havasga to‘la yoshda edi. Shu bois uning oshiq ko‘nglidagi muhabbat “cho‘g‘”i tez-tez qo‘zg‘alib, qaytadan alangalanib turgan bo‘lsa ajab emas. Masalan, quyidagi g‘azalda shoir o‘z ruhiy holatini bog‘dagi bulbulga qiyoslab bayon qiladi:
Yana, ey ishq, gul ruxsorin oshubichaman qilding,Hazin bulbul tanig‘a har biridinbir tikan qilding. Ko‘ngulni telba aylab qaydig‘ahar yon oqar sudinChaman zanjiri gesusindayuz chinu shikan qilding. Saho b atfoli jola toshlarinyog‘durg‘ali, ey gul, Pariy yanglig‘ zuhur aylab,junun bulbulg‘a fan qilding... Niholi gul nishiman gulshan ettinggo‘yi, ey bulbul,Firoq ichra tikandin bistaruxasdin vatan qilding... Navoiy, qayda g‘am seliyana ko‘nglung uyin buzg‘ayKi, aylarda imorat andabalchiq durd dan qilding.Shoir qalbida kechgan iztiroblar tadriji shundan dalolat beradiki, Navoiy muayyan sabablar bilan dunyoviy ishq havasini batamom tark etishga jiddu jahd qilgan. Bu jarayon naqadar murakkab kechgani quyidagi g‘azalda ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlanadi:
Tarki ishq ettim,meni ishq ahli xaylidin surung,1Chiqmasam, ta’nu jafotoshi boshimg‘a yog‘durung. Balki bo‘ynum bog‘labon,ushsho q ibrat olg‘aliIshq mulki to‘rt bozoridasudrab kezdurung.2 Buyla rasvolig‘ bilatorting balo maydonig‘a,Har uqubut birlakim,imkoni bo‘lg‘ay, o‘lturung. G‘ussa dashtidin o‘tun toshib,tamug‘din o‘t olib,3Solibon men xomningjismin ul o‘tqa,kuydurung. Chunki kul bo‘ldum,esarda hajr dashti sarsari4Ovu ch ovuch olibon,ul kulni ko‘kka sovuring... Do‘s t lar, men ishqinitark aylagan badmehrniBir bahona birla menkuygan mahalg‘a yetkurung.5 Garchi men bo‘ldum fano,bore uyatlig‘ ruhumaBodpoi sayridinjannat nasimin esturung.6 Ish q dashtida navo ko‘ptur,Navoiydek birovKim, kirar anda,ani yuz ming balog‘a topshurung.(1Xayl — saf; 2“Ishq mulki to‘rt bozori” jumlasi tushunarli emas. Uni “Ishq mulki dard bozori” deb o‘qish to‘g‘ri bo‘lsa kerak; 3tamug‘ — do‘zax; 4sarsar — sovuq shamol, bo‘ron; 5mahal — bu o‘rinda: mahalla, joy; 6bodpoy — tez, jadal.)
Shunisi diqqatga molikki, bu g‘azal “Ilk devon”da, yuqorida keltirilgan 8 baytdan iborat. Navoiy uni “Favoyid ul-kibar” devoniga kiritar ekan, yana ikki bayt qo‘shgan. Bu esa mazkur she’r shunchaki an’anaviy lirika mahsuli emas, balki mazmunan shoir taqdiridagi muhim voqealar bilan bog‘liq bo‘lganidan dalolat beradi.
Ma’lumki, taqdir taqozosi bilan Navoiy yigitlik davrini Samarqandda o‘tkazadi. Safar hijron dardini yengillatadi, deydilar. Biroq shoir qalbining tubiga cho‘kkan o‘kinch va alamlar turli sabablar bilan yodga tushib, ayriliq dardini yangilab turgan. Mana bu g‘azal shoir do‘stlari bilan bog‘u chamanzorlarni sayr qilgan chog‘da uning kayfiyati qanday bo‘lganidan darak beradi:
Qayu manzilki anda hosilo‘lg‘ay lahzae komim,1Bu hasrat o‘ltururkim:ne uchun yo‘qtur diloromim? Qachon gul birla sarv andomig‘aboqsam chaman ichra,2Buzar ko‘nglumni yodimg‘akirib sarvi gulandomim. Taharruk topqali la’ling bilag‘unchang takallumda,3Ne jonim ichradur taskinune ko‘ngulda oromim. Firoqing zulmidekdurshomi hajrim muddati, ya’niDavosiz dardim ul yanglig‘dururkim —subhi yo‘q shomim. Ko‘ngul oldurmasunlar husn bog‘i gullarin ko‘rgach,Sabo, lutf aylabon ishq ahlig‘aetkur bu payg‘omim.4 Xarobot ichra ishqu mastlig‘dinholim og‘ozi,Ne bo‘lg‘ay bilmon, ey piyri xarobot,anda anjomim?5 …Sizu no‘shi visol, ey, do‘st larkim,soqiyi davron6Firoqu dard zahridin to‘la qilmishmening jomim...(1Kom — murod; 2andom — bu o‘rinda: qomat; 3taharruk — harakat qilish; 4payg‘om — xabar; 5og‘oz va anjom — boshlanish va tugash; 6no‘shi visol — visol (mayi)ni tatish.)
Navoiy umrini “bekaslik” bilan yashab o‘tayotgani atrofidagilarni qiziqtirgan, do‘stlarini esa tashvishlantirgan bo‘lishi tabiiy. Shoir ulardan hatto ancha-muncha tanbeh va taklif eshitgani ham ehtimoldan yiroq emas. Lekin u ilk muhabbatiga sadoqatda qat’iy turgani aniq:
Bor edi ul hamki bir chog‘ —bizga yore bor edi,Kulliy ar yor o‘lmasafiljumla bore yor edi.1 Vaslidin butqormasa,taskin berur erdi so‘rab,2Xasta ko‘nglum dardinikimhajridin afgor edi. Men agar mahrum edim,mahram ham ermas erdi ul,Ko‘nglum ar ozurda erdi,lek minnatdor edi.3 Sham’ agar yorutmasakuydurmasa ham yaxshidur,Ne ulusqa ulfat andin,ne manga ozor edi. Go‘yiyo shukr etmadimkim,onsiz o‘lmishmen bu dam,Ul quyoshimni yoshurg‘ancharxi kajraftor edi.4 Charx bilmonkim manga buuzrni tutti ravo,Yo‘qsa meh r ahlig‘aul to bor edi, g‘addor edi.5 Yor siz demang Navoiy mast emish,ey ahli hushKim, anga to haj r bor erdi,qachon hush yo r edi?(1Kulliy — to‘liq, bu o‘rinda: o‘z-o‘zimniki; filjumla — xususan, bu o‘rinda: xullas, har qalay; 2butqormoq — bitkazmoq, bu o‘rinda: nasib etmoq; 3ozurda — ozor chekish; 4kajraftor — teskari; 5g‘addor — berahm.)
(Charxi kajraftor Navoiyning mahbubasini “yashirgan”, ammo nima uchun “g‘addor charx” shoirga uzr ravo ko‘rgani, buning uchun esa shoir minnatdor bo‘layotgani ajablanarli.)
Navoiy ruhiyatidagi kurash davom etgan. Balki aql va tuyg‘u uni yangi bir sevgi sari undagandir, ammo ko‘ngil “unamagan”. Buyuk qalb sohibining botinidagi bu kabi ziddiyatlar natijasida dunyoviy ishq ideallashib, ilohiy ishq tomon yuksala borgan:
O‘zga bo‘ldi yoru mehrimenda boqiydur hanuz,Notavon ko‘nglumda ul oyishtiyoqidur hanuz. Garchi o‘zga yor istar xotirim,bordur valekJon anga manzil, ko‘ngul oningvisoqidur hanuz.1 G‘ay r ishqi ko‘nglum uyindanechuk qilg‘ay nuzul?2Kim, xayoli maskaniko‘zum ravog‘idur hanuz... Ey Navoiy, garchi meni mehrsizder erdi yor,O‘zga bo‘ldi yoru mehri mendaboqiydur hanuz.(1Visoq — uy, makon; nuzul — bu o‘rinda: o‘rnashish.)
Atrofidagilarga murojaat bilan boshlangan mana bu g‘azaldan ana shu kurash bilan bog‘liq boshqa bir kayfiyat nasimi esadi:
Ishq tarkin qildimu chiqtiko‘nguldin yodi ham,Sizga vaslining nishoti,hajrining bedodi ham. Ish q buzsun deb ko‘ngul mulkiniobod ayladim,Yer quyi emdi aning vayroni ham,obodi ham. Zor edimkim, shod emasishq ichra ko‘nglum xotiri,Emdi ko‘nglum qolmadi,ul xotiri noshodi ham... Dah r bog‘idin, ko‘ ngul,naf’i vafo ko‘z tutmakim,Besamardur sarvi ham,sarkashdurur shamshodi ham. Men vafo kimdin topay,bu shevani chun topmadiOfarinishda pariy jinsi,bashar avlodi ham.1 Yor sizlig‘din Navoiyniyana qo‘rqutmangizKim, bu sa’ b ishga yurak bostim,ko‘ ngul to‘qtodi ham.(1Ofarinish — bu o‘rinda: olam yaratilgandan beri.)
Bu kabi ziddiyatli kechinmalar uzoq yillar davom etgan bo‘lsa kerak. Navoiyning o‘rta yoshlik (“vasat”) yillarida yozilgan quyidagi g‘azali horg‘inlik ruhiyati bilan bitilganday tuyuladi:
Yordin hijron chekarushshoqi zor, ey do‘stlar,Necha tortay hajr, chun yo‘qmenda yor, ey do‘stlar. Yor ishqin asrag‘il pinhon,debon sa’y etmangiz,Vah, ne nav’ etgum yo‘q ishnioshkor, ey do‘stlar. Ishq birla gar birov lofivafoyu ah d urar,Ishvagarlar ahdig‘a yo‘q e’tibor,ey do‘stlar. Aylamang bekasligimni ta’n,bir kun bor ediMenda ham bir nozanin chobuksuvor,ey do‘stlar.Yor siz vayronda qon yig‘larmen oxir,siz qilingYor birla gashti bog‘u lolazor,ey do‘stlar. Yorsiz ifrot ila gar yig‘lasam,ayb etmangiz2Kim, erur bu ish ma ngo beixtiyor,ey do‘stlar. Do‘stluq aylab tutung gah-gahlabolab jom kim,Qasdi jon qilmish mango dardi xumor,ey do‘stlar. May ichingkim, dah r eli ichrako‘ p istab topmaduqAhdu paymonig‘a bo‘lg‘on ustuvor,ey do‘stlar. Yoringiz vaslin g‘animat anglabonshukr aylangizKim, Navoiy o‘ldi bekaslikda zor,ey do‘stlar.
(1Chobuksuvor — bu o‘rinda: sho‘x, chaqqon; 2ifrot — hadsiz.) (Bu g‘azal navoiyshunos olim N.Jumaxo‘janing “Satrlar silsilasidagi sehr” kitobida batafsilroq sharhlangan.)
Shu tariqa hijron “zardobi” bilan omuxta bo‘lgan dunyoviy muhabbat “sharob”i Navoiyni oxir-oqibat haqiqiy ishq “mastligi”ga g‘arq etadi.
Bu o‘rinda muhim bir masalaga e’tibor qaratish lozim. Navoiyning muhabbat taqdiri ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Lekin bu mavzuda yengil-elpi mulohaza yuritish, xususan, Navoiy g‘azallaridagi “yor”ning kimligini konkretlashtirishga, biror tarixiy shaxs bilan bog‘lashga urinishdan tiyilgan ma’qul. Ayniqsa, bunday “tadqiqot”larni e’lon qilishda yetti o‘lchab, bir kesish tamoyiliga amal qilish lozim. Gap shundaki, Navoiy asarlarida “ishq” va “yor” tushunchalari bugungi avlod o‘rgangan shunday nomdagi tushunchadan ancha farq qiladigan ma’nolarga ega.
Masalan, “Mahbub ul-qulub” asarida Navoiy “ishq zikrida” fikr yuritar ekan, uni uch toifaga bo‘ladi: birinchisi — avom ishqi bo‘lib, shoir unga “bu qismning biyikrak martabasi shar’iy nikohdurkim, bari xaloyiqqa sunnatdur va muboh”, deya ta’rif beradi. Bugungi kunda ko‘pchilik sevgi, muhabbat deganda mana shu maqomdagi tuyg‘uni anglaydi.
Ikkinchisi — xoslar ishqi bo‘lib, unni “pok ko‘zni pok nazar bila pok yuzga solmoqdur va pok ko‘ngul ul pok yuz oshubidin (hayajonidan) qo‘zg‘olmoq”, deya ta’riflaydi. Bu tuyg‘u Yevropa adabiyotidagi “platonik muhabbat” deb atalgan tushunchaga yaqin bo‘lib, hozirgi davrda u anqoning urug‘iday kam uchraydi. Nihoyat, uchinchisi — “siddiqlar ishqidurkim, alar haqning tajalliyoti jamolig‘a mazohir vositasidin ayru vola va mag‘lubdurlar”.
Bugungi avlod “pok muhabbat”ga moyilligi bo‘lmagan taqdirda ham, jilla qursa, uni tasavvur qilishga imkoni yetar. Ammo Navoiy ta’riflagan uchinchi toifadagi “ishq” tushunchasini o‘z umrini tasavvufshunoslikdek murakkab ilm sohasiga bag‘ishlagan ayrim olimlargina tushunadi, xolos. Shunday ekan, bu borada ancha-muncha bilim va tajriba orttirmasdan turib, “Navoiy sevgan yor”ning kimligi xususida fikr yuritish o‘rinli emas.
Qolaversa, Alisher Navoiy nafaqat buyuk shoir, ayni paytda Imom Buxoriy, Amir Temur singari ma’naviyatimizning ulug‘ daholaridan biriki, uning intim hayoti to‘g‘risida “bozorbop” gaplar to‘qish salkam shakkoklikdir. (Xususan, Navoiyning Xadicha begimni sevgani so‘nggi davrda to‘qilgan rivoyat, yoshi bir joyga borganda Davlatbaxt ismli kanizakka oshiq bo‘lgani esa Zayniddin Vosifiydan qolgan mishmishdir.)
Navoiy ishq-muhabbatning har uch bosqichini bosib o‘tgan. Maqolamiz avvalida keltirilgan baytda buyuk shoir bu tushunchaning har uch ma’nosini nazarda tutgan bo‘lsa, uning o‘rta yasharligida yozilgan mana bu g‘azal endi batamom “siddiqlar ishqi”ga bag‘ishlangan:
Ishq sirrin hajr asirinotavonlardin so‘rung,1Aysh ila ishrat tariyqinkomronlardin so‘rung... Bizni davron mehnati ham ojiz etmish,ham qari,Husn ila quvvatni ra’nonavjuvonlardin so‘rung. Bedil el diljo‘yluqyo dilshikanlik rasmini2Fahm qilmaslar, bu ishnidilsitonlardin so‘rung. Neknom el ishq arobadnomliqlar shevasinYaxshi bilmaslar, anibizdek yomonlardin so‘rung. Far d liq zavqini so‘rmangshavkatu joh ahlidin,Ul suubat lazzatinbexonumonlardin so‘rung... Bilmadi maqsudi ganjiningnishonin ahli rasm,Gar so‘rarsiz, oni benomunishonlardin so‘rung. Chun Navoiy ishq sahrosidaitti, do‘stlar,Oni ul yondin yetishganko r vonlardin so‘rung.(1Notavon — bu o‘rinda: ishq qarshisida chorasiz; 2dilshikan — dilozor ma’nosida.)
Ishq sahrosida benomu nishon ketish g‘oyat yuksak mavqe — fano maqomiga ishora. Ammo bu haqda so‘rab-surishtirib, haqiqatni bilish niyatida u tomonlardan kelgan karvon ahliga murojaat qilishning sira imkoni yo‘q. Axir, g‘azalda ko‘zda tutilgan “ishq sahrosi”ga kamdan-kam odam yetib bora olgan.
Navoiyning ramziy qahramonlari — Farhod va Majnun singari.
Hazrat Navoiyning o‘zi singari.
Yetganlar esa ortga qaytgan emas.
Qaytib nima qiladi?
Biz buyuk Navoiy ishqining sir-asrorini uning asrlar osha odimlab borayotgan asarlarining “karvoni”dan so‘rashimiz mumkin, xolos.
P.S. “Ilk devon”ga jamlangan g‘azallarni Alisher Navoiy keyinchalik o‘zi tuzgan devonlarga qay tartibda kiritgani to‘g‘risida nihoyatda foydali ma’lumotnoma (Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami, 20-jild) mualliflariga chuqur minnatdorlik bildiramiz.
«O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2007 yil 48-sonidan olindi.